SAÇ KİTABI

S. Sinan YALÇIN *

               1997 yılının 8-9 Aralık günlerinde M.Ü. Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi, Göztepe Kampüsü’nde uluslar arası nitelikte bir sempozyum gerçekleştirir. “Türk Kültüründe Ayrıntılar: Saç Düzenlemesi” başlığı altında düzenlenen bu sempozyuma uluslar arası düzeyde akademisyenler ve araştırmacılar, konuya farklı pencerelerden bakarak, çeşitli makaleleri ve tebliğleriyle adeta renk katarlar. Sonuç olarak ortaya 520 sayfalık bir “Saç Kitabı” çıkar ve yedi yıllık bir aradan sonra -2004 yılında- Kitabevi Yayınları tarafından yayınlanır.

                Son derece detaylı araştırmaların yer aldığı, bilimsel niteliğinin yanı sıra her düzeyde okuyucunun sıkılmadan ve bir solukta okuyabileceği eğlenceli bir kitap “Saç Kitabı”...

                MarmaraÜniversitesi, Fen ve Edebiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Prof.Dr.Emine GürsoyNaskali,kitabı altı ana başlık altında toplamış. İlk beş bölüm saçın (daha ziyade kılın) tarihsel serüveniyle ilgili çeşitli makalelerden oluşuyor. Son bölüm ise Ankaralı bir koleksiyoner olan Ahmet Sönmez’in, “Tıraş Aletleri Koleksiyonu”na ayrılmış. Bu koleksiyona ait fotoğrafların olmayışı kitapta önemli bir eksiği oluşturuyor. Yine çok olmamakla birlikte bazı makalelerle bağlantılı olarak çeşitli resim ve fotoğraflara yer verilmiş. Fakat böyle iyi derlenmiş ve görece detaylı bir çalışmanın ürünü olan “Saç Kitabı”nın görsel açıdan yetersiz olduğunu belirtmek gerekiyor.

                “Tarih Boyunca” diyerek başlıyoruz ilk bölüme ve başta “saç” kelimesi olmak üzere konuyla ilgili birçok kelimenin dilbilimsel kökenlerini inceleyen makalelerden, eski Türk Destanları’ndaki ve  yazılı tarihi kaynaklardaki saç ve kıl olgusuna değinen makaleleri okuyoruz. Yine aynı bölümde, çeşitli resimlerdeki ve heykellerdeki saç ve kıl olgusu ile eski Türk Toplulukları’ndaki saç biçimleri ve anlamlarıyla ilgili makaleler yer alıyor. Fakat bu ilk bölümün, neredeyse tamamının erkek saç, sakal ve bıyığına ayrılmış olduğunu görüyoruz.

“Sosyal ve Siyasi Mesajlar” başlığını taşıyan ikinci bölüm ise Stanford Üniversitesi, Antropoloji Bölümünden Dr. Carol Delaney’in son derece etkileyici bir makalesiyle başlıyor. İlk bölümün erkek egemen atmosferi yerini feminist bir duyarlılıkla kaleme alınmış bir yazıya bırakıyor. Delaney, “Türk Toplumunda Saçın Anlamı” başlığı altında kaleme aldığı makalesinde yer yer psikanalitik ve sembolik yaklaşımlarla oldukça ilginç düşüncelere yer veriyor. İkinci bölüm içinde ayrıca, İslami inanç sisteminde saç ve kıl olgusu ile büyü ve rüya yorumlarında saç ve kıl olgularına yer veriliyor. Bu bölümün son makalesi ise kitabın editörü Naskali’ye ait. Naskali, “Mankurtlaştırma” adıyla bilinen, tarihteki saç yoluyla işkence yöntemini anlatıyor.

Üçüncü bölüm tamamen Divan Şiiri’ne ayrılmış ve son derece ayrıntılı araştırmaların sonucu olarak Divan Şiiri’nde ‘kadın berberi, süs eşyaları, saç ve kadın olgusu’ örnekleriyle aktarılıyor.

Dördüncü bölüm ise gerek Osmanlı gerekse Cumhuriyet dönemi edebiyat yapıtları üzerinde yapılan incelemelerin sonucunda oluşturuluyor. Cumhuriyet dönemi şiirinde kadın ve saç imgesinin kullanımı, Türk Tiyatrosu’nda berberlik ve kuaförlük mesleğini konu edinmiş oyunlar, sosyo-kültürel ve ekonomik yapılardaki değişimler ile bu değişimlerin gerek kadın ve saç olgusuna gerekse  berberlik (kuaförlük) mesleğine yansımaları ve bu yansımaların edebiyattaki ifadesi dördüncü bölümün konularını oluşturuyor. Ayrıca yine aynı bölümde, Osmanlı döneminde yayınlanmış kadın dergilerini inceleyen ilgi çekici bir makalede yer alıyor.

Beşinci bölüm ise “Engin Ufuklarda” başlığı altında bizi Orta Asya’ya götürüyor ve Özbek Şiiri’nde kızların saç şekli, Türk Destanları’nda metamorfoz (kel olma, saçlanma ve cinsiyet değişimi), Uygur kültüründe saç örgüleri ve anlamları, Tatarca deyimlerde saç, sakal, bıyık konularını işleyen makaleleri içeriyor.

Ve son bölümde, daha önceden de belirttiğimiz gibi, koleksiyoner Ahmet Sönmez’in “Tıraş Aletleri Koleksiyonu” ile “Saç Kitabı”nı noktalıyoruz.

* Gazi Üniversitesi, Mesleki Eğitim Fakültesi, Kua. Güz. Bil. Eğt. A.B.D         ANKARA /2006